İzleme testi, rubrik ve kontrol listesi: hangisi ne zaman?

"Bu temada ne ile ölçeyim?" sorusu, TYMM ile birlikte daha sık sorulur oldu. Tema sayfalarının öğrenme kanıtları (ölçme ve değerlendirme) bölümü, öğrencinin öğrenme çıktısına ulaşma düzeyini gösterecek somut kanıtları ve bu kanıtları toplayacak araçları sayar. Ama listede yan yana duran izleme testi, dereceli puanlama anahtarı ve kontrol listesi aynı işi yapmaz.

Bu yazıda bu üç aracı ve yakın akrabalarını karşılaştırıyoruz: ne ölçerler, ne zaman işe yararlar, nasıl hazırlanırlar.

Önce amaç: hangi değerlendirmeyi yapıyorsunuz?

Program Okuryazarlığı Kılavuzu'nun 5. modülü üç değerlendirme türünden söz eder:

• Tanılayıcı (ön) değerlendirme: Temaya başlarken öğrencinin nerede olduğunu anlamak için.
• Biçimlendirici değerlendirme ("öğrenme için değerlendirme"): Süreç içinde öğrenmeyi izlemek ve öğretimi buna göre ayarlamak için.
• Sonuçlandırıcı / düzey belirleyici değerlendirme: Bir sürecin sonunda ulaşılan düzeyi belirlemek için.

Aracı seçmeden önce hangisini yaptığınıza karar vermek, seçimin yarısıdır. Aynı araç farklı amaçlarla kullanılabilir; ama her aracın doğal olarak daha iyi uyduğu bir amaç vardır.

İzleme testi: öğrenme ne kadar ilerledi?

İzleme testi, TYMM metinlerinde Modül 5'te, İlkokul Matematik programında ve Ortaokul Matematik 5. sınıf "Sayılar ve Nicelikler (2)" teması gibi tema sayfalarında geçen bir araçtır. Adından da anlaşılacağı gibi amacı, belirli bir öğrenme sürecinin nasıl ilerlediğini izlemektir.

Ne zaman işe yarar? Bir temanın ortasında ya da sonunda, sınıfın genelinin hangi çıktılarda rahat, hangilerinde zorlandığını görmek istediğinizde.

Hazırlarken:

• Her soruyu bir öğrenme çıktısıyla eşleştirin; böylece sonuçları "kaç doğru" yerine "hangi çıktıda takıldılar" diye okuyabilirsiniz.
• Soru türlerini karıştırabilirsiniz: kısa cevaplı, eşleştirme, doğru-yanlış, çoktan seçmeli. Çoktan seçmeli sorular için Bakanlığın Çoktan Seçmeli Soru Yazım Kılavuzu resmi başvuru kaynağıdır. İlkokulda (1-4. sınıf) ise ölçme araçlarında çoktan seçmeli soru kullanılmaz ve hiçbir ad altında sınav yapılmaz (Yazılı ve Uygulamalı Sınavlar Yönergesi md.5/1-h); izleme amacını kısa cevaplı, eşleştirme ve doğru-yanlış sorularla karşılayın.
• Kısa tutun. Amaç sınav değil, yoklama.

Bir hatırlatma: TYMM genelgesine göre öğrencileri akademik başarıya göre sıralayan sınavlar yapılmaz (genelge haberi). İzleme testi bir sıralama aracı değil, öğretimi yönlendiren bir araçtır.

Dereceli puanlama anahtarı (rubrik): ürün ve performans nasıl?

Dereceli puanlama anahtarı, özellikle performans görevi gibi tek bir doğru cevabı olmayan çalışmaları değerlendirmek için kullanılır. Performans görevi, incelediğimiz tema sayfalarının neredeyse hepsinin öğrenme kanıtlarında yer alır ve çoğunlukla bir rubrikle birlikte önerilir.

TYMM metinlerinde iki tür dereceli puanlama anahtarı geçer:

• Analitik dereceli puanlama anahtarı: Ürünü ölçütlere ayırır (ör. içerik, düzen, dil kullanımı) ve her ölçütü ayrı düzeylerle puanlar. Öğrenciye "neyi geliştirmeliyim?" sorusunun cevabını verir.
• Bütüncül (holistik) dereceli puanlama anahtarı: Ürünü bir bütün olarak tek bir düzeyle değerlendirir. Daha hızlıdır ama ayrıntılı geri bildirim vermez.

Tema sayfaları bu ikisini temaya göre farklı önerir. Örneğin İlkokul Matematik 4. sınıf "Sayılar ve Nicelikler (2)" temasında bütüncül, Ortaokul Matematik 5. sınıfta bütüncül ve analitik, İlkokul Türkçe 4. sınıf "Geçmişten Geleceğe Mirasımız" temasında analitik dereceli puanlama anahtarı geçer. Fen Bilimleri programı ise puanlamada dereceli puanlama anahtarına öncelik verilmesini ister (Fen Bilimleri 3-8 programı).

Hazırlarken: Ölçütleri öğrenme çıktısından türetin, düzey tanımlarını öğrencinin anlayacağı dille yazın ve rubriği görevi vermeden önce öğrenciyle paylaşın. Neyle değerlendirileceğini bilen öğrenci, görevi daha bilinçli yapar.

Kontrol listesi: var mı, yok mu?

Kontrol listesi, bir ürün ya da davranışta beklenen öğelerin bulunup bulunmadığını işaretlemenizi sağlar: "Başlık var", "Kaynak gösterilmiş", "Ölçü birimi yazılmış" gibi. Puan ya da düzey değil, "evet/hayır" mantığıyla çalışır.

TYMM metinlerinde en sık geçen araçlardan biridir: modüllerde, İlkokul Matematik ve Din Kültürü programlarında, İlkokul Matematik 4, İlkokul Türkçe 4, Ortaokul Türkçe 7, Sosyal Bilgiler 4 ve İngilizce 4 tema sayfalarında karşımıza çıkar.

Ne zaman işe yarar? Bir sürecin adımlarının eksiksiz yapılıp yapılmadığını görmek, öğrencinin kendi çalışmasını teslim etmeden önce kontrol etmesini sağlamak ya da sınıfı hızlıca gözlemek istediğinizde. Öğrencinin kendisine verildiğinde bir öz değerlendirme aracına da dönüşür.

Akrabaları: derecelendirme ölçeği ve gözlem formu

İki araç daha sık karıştırılır:

• Derecelendirme ölçeği: Kontrol listesinin "var/yok" ayrımının ötesine geçer ve bir davranışın ne düzeyde gözlendiğini işaretler. TYMM metinlerinde sayısal, betimsel, karşılaştırmalı, grafik ve işaretleme listesi türleri geçer.
• Gözlem formu: Öğretmenin süreç içinde gördüklerini kaydettiği formdur; özellikle grup çalışması ve uygulamalı etkinliklerde işe yarar.

Karşılaştırma tablosu

Not verilmeyen alanlar

TYMM programları bazı alanların nasıl değerlendirileceği konusunda açık kurallar koyar:

• Sosyal-duygusal öğrenme becerileri öğrenciler hakkında eğitsel karar vermek amacıyla ölçülmez; biçimlendirici yaklaşım esastır (Modül 2).
• Fen Bilimleri programına göre değer, eğilim ve sosyal-duygusal öğrenme becerileri için not verilmemesi önerilir.
• Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 4-8 programına göre değer, eğilim, sosyal-duygusal öğrenme becerileri ve okuryazarlık için doğrudan ölçme aracı kullanılmaz; programdaki araçlar örnek niteliğindedir.

Rubriğinize "iş birliği" ya da "sorumluluk" gibi bir satır eklemek istiyorsanız, bu satırı puana katmadan gözlem notu olarak tutmak bu kurallarla uyumlu bir yoldur.

Doğru aracı nasıl seçersiniz?

1. Tema sayfasına bakın. Her temanın öğrenme kanıtları bölümü o tema için hangi araçları önerdiğini yazar; aynı araç her temada önerilmez.
2. Amacı netleştirin. Bilgiyi mi yokluyorsunuz (izleme testi), bir ürünü mü değerlendiriyorsunuz (rubrik), yoksa adımların tamamlanıp tamamlanmadığını mı görüyorsunuz (kontrol listesi)?
3. Öğrenciye geri bildirim düşünün. Aracın sonunda öğrenci "şimdi ne yapmalıyım?" sorusunun cevabını alabiliyor mu?

Mekteb AI'da ölçme araçları

Mekteb AI'ın Araçlar bölümünde rubrik, kontrol listesi, derecelendirme ölçeği ve gözlem formu hazırlayan bir araç bulunur; form, seçtiğiniz dersin teması ve öğrenme çıktılarıyla dolu açılır. Değer, eğilim ve sosyal-duygusal öğrenme becerilerine ait ölçütler not hesabına katılmaz, "gözlem" olarak işaretlenir. Performans görevi hazırladığınızda ona eşlik eden rubrik de birlikte üretilir. Ayrıntılar için ölçme ve değerlendirme sayfamıza göz atabilirsiniz.

TYMM'nin genel yapısını tazelemek isterseniz: TYMM nedir? Öğretmen için sınıfta ne değişir.