Farklılaştırma: destekleme ve zenginleştirme etkinlikleri nasıl hazırlanır?

Her sınıfta aynı etkinliği bazı öğrenciler beş dakikada bitirir, bazıları ise ilk sorunun yönergesinde takılır. Farklılaştırma, bu iki grubu da aynı öğrenme çıktısına yaklaştırmanın yoludur.

TYMM programlarında farklılaştırma her temanın ayrı bir bölümüdür ve iki yönde ele alınır: destekleme ve zenginleştirme. Bu yazıda resmi metinlerin ne dediğini özetliyor, ardından iki tür etkinliği hazırlamak için pratik adımlar öneriyoruz.

Resmi çerçeve: destekleme ve zenginleştirme

TYMM'de destekleme, desteğe ihtiyacı olan öğrenciler için yapılan uyarlamadır; zenginleştirme ise hızlı öğrenen öğrenciler için derinleştirmedir. Kavram Program Okuryazarlığı Kılavuzu'nun 1. modülünde ve farklılaştırmaya ayrılan 6. modülünde ele alınır. Tema sayfalarında da o temaya özgü bir farklılaştırma bölümü (zenginleştirme ve destekleme) bulunur.

Resmi metinlerden üç önemli kural:

• Zenginleştirme bir üst sınıfa geçmek değildir. İlkokul Matematik programına göre zenginleştirmede bir üst sınıfın öğrenme çıktısına yer verilmez (İlkokul Matematik programı).
• Farklılaştırma etkinliklerini öğretmen planlar. Fen Bilimleri ve Din Kültürü programlarına göre farklılaştırma etkinlikleri ders kitaplarında yer almaz. Bakanlık ayrıca resmi Farklılaştırma Etkinlik Kitapları yayımlamıştır; bunlara da göz atmanızı öneririz.
• Bireysel farklılıklar planın parçasıdır. Eğitim ve Öğretim Çalışmalarının Planlı Yürütülmesine İlişkin Yönerge'ye göre ders planı, öğrencilerin bireysel farklılıklarını da içerir (Yönerge, md. 7).

Önce ortak hedef: aynı öğrenme çıktısı

Farklılaştırmanın en sık yapılan hatası, destekleme etkinliğini "daha kolay konu", zenginleştirme etkinliğini "bir sonraki konu" olarak düşünmektir. TYMM'nin yaklaşımında üç sürüm de aynı öğrenme çıktısına hizmet eder; değişen, öğrencinin o çıktıya hangi yoldan ve ne derinlikte ulaştığıdır.

Bu yüzden işe her zaman ana etkinlikle başlayın ve kendinize şu soruyu sorun: "Bu etkinlik hangi öğrenme çıktısını ve hangi süreç bileşenini gözlüyor?" Destekleme ve zenginleştirme sürümleri bu soruya aynı cevabı vermelidir.

Destekleme etkinliği nasıl hazırlanır?

Destekleme, öğrenciye daha az şey öğretmek değil, aynı şeye daha fazla basamakla ulaştırmaktır. İşe yarayan birkaç yol:

1. Basamaklandırın. Ana etkinlikteki bir soruyu iki ya da üç küçük adıma bölün. Modül 6'da geçen iskele (scaffolding) ve basamaklandırılmış öğretim bu fikre dayanır.
2. Somutlaştırın. Sembolle başlayan bir soruyu modelle, görselle ya da gerçek bir nesneyle başlatın. Örneğin İlkokul Matematik 4. sınıf kesirler teması kesir şeritleri, kâğıt katlama ve yapboz gibi somut modelleri önerir.
3. Görsel düzenleyici verin. Ortaokul Türkçe 7. sınıf "Bir Hilal Uğruna" teması, destekleme için şematik düzenleyiciler, kavram haritası ve hikâye haritası önerir. Boş bir şema, öğrencinin düşüncesini düzenlemesine yardım eder.
4. Yönergeyi sadeleştirin. Cümleleri kısaltın, her adıma tek bir iş verin, bir örneği çözülmüş olarak gösterin.
5. Yazma yükünü azaltın. Uzun cevap yerine seçme, eşleştirme ya da tamamlama kullanın; ama sorunun ölçtüğü beceriyi değiştirmeyin.

Destekleme etkinliğini hazırlarken temanın temel kabullerine bakmak da yararlıdır: Öğrencinin takıldığı yer çoğu zaman temanın varsaydığı bir ön öğrenmedir. O ön öğrenmeyi kısaca yoklayan bir giriş sorusu, desteklemenin en etkili parçası olabilir.

Zenginleştirme etkinliği nasıl hazırlanır?

Zenginleştirme, hızlı bitiren öğrenciye "aynısından on soru daha" vermek değildir. Aynı çıktıyı daha derin, daha açık uçlu ya da daha yaratıcı bir biçimde kullanmasını sağlamaktır.

1. Açık uçlu görev verin. Tek cevaplı bir soruyu birden çok çözümü olan bir probleme dönüştürün ya da öğrenciden kendi problemini kurmasını isteyin.
2. Bağlam değiştirin. Öğrenilen bilgiyi gündelik hayattan yeni bir duruma taşıyın.
3. Gerekçe isteyin. "Cevabın ne?" yerine "Neden böyle düşündün? Başka bir yol var mı?" diye sorun.
4. Üretim isteyin. Bir poster, kısa bir sunum ya da arkadaşları için bir soru hazırlamak, bilgiyi yeniden yapılandırmayı gerektirir.

Resmi metinlerde zenginleştirme için verilen örnekler de bu yönde: Ortaokul Matematik 5. sınıf temasında tangram, Din Kültürü 4. sınıf 1. ünitede bilişsel çıraklık zenginleştirme uygulaması olarak geçer. Modül 6'da ise SCAMPER, sinektik, analojiler ve metaforlar, RAFT tekniği ve araştırma ve bağımsız çalışma gibi teknikler sayılır.

Her durumda kuralı hatırlayın: zenginleştirme bir üst sınıfın öğrenme çıktısına geçmez.

Sınıfı nasıl örgütlersiniz?

Farklılaştırmanın kâğıt kadar sınıf düzeni de vardır. Modül 6'da sayılan tekniklerden bazıları bu konuda doğrudan yol gösterir:

• Esnek gruplama: Gruplar sabit değildir; temaya ve etkinliğe göre değişir. Böylece hiçbir öğrenci kalıcı olarak "destek grubu" etiketi taşımaz.
• Öğrenme istasyonları ve öğrenme merkezleri: Sınıfın farklı köşelerinde farklı düzeylerde görevler.
• Akran öğretimi: Konuyu kavramış bir öğrencinin arkadaşına anlatması, iki öğrencinin de öğrenmesini derinleştirir.
• Kademeli etkinlik ve katlı öğretim: Aynı etkinliğin farklı zorluk katmanları.

Pratik bir iş akışı

Her ders için üç ayrı materyal hazırlamak gözünüzü korkutmasın. Şu sırayla ilerleyebilirsiniz:

1. Ana etkinliği hazırlayın ve hangi çıktıyı ölçtüğünü yazın.
2. Tema sayfasının farklılaştırma bölümünü okuyun; önerilen teknikleri not edin.
3. Destekleme sürümünde soruları basamaklandırın ve somutlaştırın.
4. Zenginleştirme sürümünde aynı soruları açık uçlu hâle getirin, bağlamı değiştirin.
5. Üç sürümü yan yana koyup aynı çıktıya hizmet ettiklerini kontrol edin.

Fen ve sosyal bilimler liselerinde öğretmenseniz bir not: Bu liselerde yıllık çerçeve planlarda "*" ile işaretli zenginleştirme uygulamaları zorunludur (ortaöğretim çerçeve planları).

Mekteb AI ile farklılaştırma

Mekteb AI'da farklılaştırma ayrı bir araç değil, editördeki bir düğmedir: Hazırladığınız bir materyal için "Destekleme ve zenginleştirme versiyonu üret" dediğinizde aynı materyalin iki ek sürümü hazırlanır ve ana materyalle birlikte saklanır. Zenginleştirme sürümü, TYMM'deki kurala uygun olarak bir üst sınıfın öğrenme çıktısına geçmez. Sürümleri editörde düzenleyip onaylarsınız. Ayrıntılar için farklılaştırma sayfamıza bakabilirsiniz.

İlgili yazılar: Çalışma kâğıdı hazırlarken dikkat edilecek 10 nokta ve TYMM nedir? Öğretmen için sınıfta ne değişir.